İŞÇİLİK ALACAKLARINDA ZAMANAŞIMI VE FAİZ UYGULAMALARI

İş sözleşmesinden doğan işçilik alacakları, uygulamada en sık uyuşmazlığa konu olan hak kalemlerini oluşturmakta olup, bu alacakların talep edilebilirliği yalnızca maddi haklılığa değil, aynı zamanda işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları bakımından doğru hukuki değerlendirme yapılmasına bağlıdır. Nitekim 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nda yer alan düzenlemeler, işçilik alacaklarının hangi süreler içerisinde ileri sürülebileceğini ve bu alacaklara hangi faiz türlerinin uygulanacağını normatif bir çerçeve içerisinde belirlemektedir. Bununla birlikte, özellikle 7036 sayılı Kanun ile getirilen sistematik değişiklikler ve Yargıtay içtihatları, işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları bakımından zamanaşımı sürelerinin kapsamı ile faiz türü ve başlangıç tarihinin tespiti yönünden uygulamada yol gösterici bir işlev görmektedir. Bu çalışmamızda işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları, ilgili mevzuat hükümleri ve Yargıtay uygulaması çerçevesinde ele alınmaktadır.

İçindekiler

1. İşçilik Alacakları Kavramı ve Hukuki Niteliği
   1. İşçilik Alacaklarının Tanımı
   2. İş Sözleşmesinden Doğan Alacak Türleri
   3. İşçilik Alacaklarının Kamu Düzeniyle İlişkisi
2. İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı Süreleri
3. İşçilik Alacaklarında Zamanaşımının Başlangıcı, Kesilmesi ve Durması
   1. Muacceliyet ve Zamanaşımının Başlangıcı
   2. Alacak Türlerine Göre Zamanaşımının Başlangıcı
   3. Zamanaşımını Kesen Haller
   4. Zamanaşımını Durduran Haller
   5. Arabuluculuk Sürecinin Zamanaşımına Etkisi
   6. Kesilme ve Durmanın Hukuki Sonuçları
4. İşçilik Alacaklarında Faiz Türleri ve Uygulaması
   1. Faizin Hukuki Niteliği
   2. Temerrüt Faizi ve İşlemiş Faiz Ayrımı
   3. Kanuni Faiz ile En Yüksek Banka Mevduat Faizi Ayrımı
   4. Alacak Türlerine Göre Uygulanacak Faiz Rejimleri
   5. Yargıtay Uygulaması
5. İşçilik Alacaklarında Faiz Başlangıcı ve Temerrüt Rejimi
   1. Temerrüt Kavramı ve Hukuki Sonuçları
   2. İşçilik Alacaklarında Faiz Başlangıcı
   3. Temerrüt İhtarının Rolü
   4. Arabuluculuk Sürecinin Faiz Başlangıcına Etkisi
   5. Kısmi Dava ve Belirsiz Alacak Davasında Faiz Başlangıcı
6. İlgili Yazılar ve Hukuki Kaynaklar
7. İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı ve Faiz Uygulamaları Hakkında Sık Sorulan Sorular
8. Sonuç ve Değerlendirme

1. İşçilik Alacakları Kavramı ve Hukuki Niteliği

İşçilik Alacaklarının Tanımı

İşçilik alacakları, iş sözleşmesinden doğan ve işçinin iş görme edimine karşılık olarak işverenden talep edebileceği parasal hakların bütününü ifade eder. Bu alacaklar, işçinin emeğinin karşılığı olmasının yanı sıra, iş ilişkisinin devamı veya sona ermesiyle bağlantılı olarak doğan çeşitli mali hakları da kapsar. İş sözleşmesi, işçinin bağımlı çalışma ilişkisi içerisinde iş görme borcu altına girdiği ve işverenin ücret ödeme borcunu üstlendiği bir sözleşme olup, bu ilişkinin doğası gereği işçinin ekonomik yönden korunması hukuk düzeninde özel olarak teminat altına alınmıştır.

İşçilik alacakları yalnızca çıplak ücretle sınırlı olmayıp; fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri, yıllık izin ücreti ile kıdem ve ihbar tazminatı gibi iş ilişkisinden kaynaklanan tüm parasal talepleri kapsamaktadır. Bu yönüyle işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları, hem iş sözleşmesinin ifasından hem de sona ermesinden doğabilen bu geniş hak kategorisi bakımından belirleyici hale gelmektedir.

İş Sözleşmesinden Doğan Alacak Türleri

İş sözleşmesinden doğan alacaklar, doğum sebebine ve hukuki niteliğine göre farklı kategoriler altında incelenmektedir. Bu kapsamda öncelikle ücret alacakları, işçinin iş görme ediminin asli karşılığı olup, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesi kapsamında düzenlenmiştir. Ücret kavramı geniş yorumlanmakta; prim, ikramiye ve benzeri ödemeler de ücretin eki niteliğinde değerlendirilmektedir.

Bunun yanında, işin niteliği ve çalışma koşullarına bağlı olarak ortaya çıkan fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti ve ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ücreti gibi alacaklar da işçinin çalışma süresine bağlı hakları arasında yer almaktadır. İş ilişkisinin sona ermesi halinde ise kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve kullanılmayan yıllık izinlere karşılık gelen yıllık izin ücreti gündeme gelmektedir.

Bu alacakların her biri, doğum anı, muacceliyet zamanı, zamanaşımı süresi ve uygulanacak faiz türü bakımından farklı hukuki rejimlere tabi olup, işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları bu farklılıklar nedeniyle uygulamada çoğu zaman uyuşmazlıkların merkezinde yer almaktadır.

İşçilik Alacaklarının Kamu Düzeniyle İlişkisi

İşçilik alacakları, iş hukukunun işçiyi koruyucu yapısı gereği büyük ölçüde kamu düzeni ile yakından ilişkilidir. Zira işçi ile işveren arasındaki ilişkinin ekonomik ve sosyal yönden dengesiz olması, kanun koyucuyu işçi lehine emredici düzenlemeler ihdas etmeye yöneltmiştir. Bu kapsamda, işçinin ücret ve benzeri alacakları üzerindeki hakları kural olarak emredici nitelikteki hükümlere tabi olup, tarafların bu hakları ortadan kaldıran veya daraltan sözleşme hükümleri geçersiz kabul edilmektedir.

Bununla birlikte, işçilik alacaklarının tamamının mutlak anlamda kamu düzenine ilişkin olduğu söylenemez. Özellikle zamanaşımı, Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde bir defi niteliğinde olup, mahkeme tarafından resen dikkate alınmamakta; ileri sürülmediği takdirde uygulanmamaktadır. Bu yönüyle zamanaşımı kurumu, kamu düzenine ilişkin olmaktan ziyade, borçluya tanınmış bir savunma imkânı olarak değerlendirilmektedir.

2. İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı Süreleri

Zamanaşımı, borç ilişkisinden doğan alacak hakkını ortadan kaldırmamakla birlikte, bu hakkın dava ve takip yoluyla ileri sürülebilirliğini sınırlayan bir kurum olarak Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde düzenlenmiştir. Bu yönüyle zamanaşımı, maddi hukuka ilişkin bir defi niteliği taşımakta olup, borçlu tarafından ileri sürülmediği sürece hâkim tarafından resen dikkate alınmamaktadır. İşçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları bakımından da zamanaşımı, alacağın varlığını değil, talep edilebilirliğini etkileyen bir hukuki sonuç doğurmaktadır.

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre arasındaki ayrımın bu noktada açık biçimde ortaya konulması gerekmektedir. Hak düşürücü süre, sürenin dolmasıyla birlikte hakkın kendisini ortadan kaldıran ve hâkim tarafından resen gözetilen bir süre iken; zamanaşımı yalnızca borçlunun ileri sürmesi halinde sonuç doğuran ve hakkın varlığını sona erdirmeyen bir savunma aracıdır.

İşçilik alacaklarında uygulanacak zamanaşımı süreleri, genel olarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri ile 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nda yer alan özel düzenlemeler çerçevesinde belirlenmektedir. Nitekim 7036 sayılı Kanun’un 15. maddesi ile iş sözleşmesinden doğan yıllık izin ücreti, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti ve ulusal bayram ve genel tatil ücretleri gibi alacaklar bakımından zamanaşımı süresi beş yıl olarak öngörülmüş; böylelikle daha önce on yıl olarak uygulanan süreler bakımından önemli bir sistematik değişikliğe gidilmiştir.

Bununla birlikte, işçilik alacaklarının tamamı bakımından tek tip bir zamanaşımı süresinden söz etmek mümkün değildir. Özellikle 7036 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 25.10.2017 tarihinden önce doğmuş alacaklar bakımından geçiş hükümleri önem arz etmektedir. Bu kapsamda, söz konusu tarihten önce doğan alacaklar yönünden önceki hukuki rejimin somut olaya etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu çerçevede ücret alacakları, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri ile yıllık izin ücreti bakımından beş yıllık süre temel kural haline gelmiştir. Uygulamada kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı yönünden de zamanaşımı değerlendirmesi fesih tarihi ve geçiş hükümleri birlikte ele alınarak yapılmaktadır. Bu nedenle işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları her somut olayın tarihsel ve maddi verileri dikkate alınarak değerlendirilmelidir.

3. İşçilik Alacaklarında Zamanaşımının Başlangıcı, Kesilmesi ve Durması

Muacceliyet ve Zamanaşımının Başlangıcı

Zamanaşımı süresinin başlangıcı, alacağın muaccel hale geldiği ana bağlı olarak belirlenmektedir. Türk Borçlar Kanunu’nun 149. maddesi uyarınca, zamanaşımı alacağın talep edilebilir olduğu andan itibaren işlemeye başlamakta; bu bağlamda muacceliyet, işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları bakımından belirleyici bir unsur olarak kabul edilmektedir.

Alacak Türlerine Göre Zamanaşımının Başlangıcı

İş sözleşmesinin devamı sırasında doğan alacaklar bakımından muacceliyet, kural olarak alacağın ödenmesi gereken dönemin sonunda gerçekleşmektedir. Bu kapsamda ücret, fazla çalışma, hafta tatili ve ulusal bayram ve genel tatil ücretleri, ilgili çalışmanın yapıldığı dönemi izleyen ödeme gününde muaccel hale gelmekte ve zamanaşımı bu tarihten itibaren işlemeye başlamaktadır.

Buna karşılık, iş sözleşmesinin sona ermesine bağlı olarak doğan alacaklar bakımından muacceliyet, fesih tarihi ile birlikte gerçekleşmektedir. Bu kapsamda kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve kullanılmayan izin sürelerine karşılık gelen yıllık izin ücreti, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte muaccel hale gelmektedir.

Zamanaşımını Kesen Haller

Zamanaşımı süresi işlemekte iken, kanunda öngörülen bazı hallerin gerçekleşmesi halinde bu süre kesilmektedir. Türk Borçlar Kanunu’nun 154 ve devamı maddeleri uyarınca, alacaklı tarafından dava açılması veya icra takibi başlatılması ile borçlunun borcu ikrar etmesi, zamanaşımını kesen başlıca sebepler arasında yer almaktadır.

Zamanaşımının kesilmesi halinde, kesilme anına kadar işlemiş olan süre ortadan kalkmakta ve kesilme sebebinin sona ermesinden itibaren zamanaşımı süresi yeniden ve tam olarak işlemeye başlamaktadır.

Zamanaşımını Durduran Haller

Zamanaşımının durması ise, kesilmeden farklı olarak, sürenin tamamen ortadan kalkmasına yol açmamakta; yalnızca belirli bir süre boyunca işlememesine neden olmaktadır. Türk Borçlar Kanunu’nun 153. maddesinde sınırlı sayıda düzenlenen durma sebepleri, belirli hukuki ilişkilerin varlığı halinde zamanaşımının geçici olarak askıya alınmasını öngörmektedir.

Arabuluculuk Sürecinin Zamanaşımına Etkisi

İşçilik alacakları bakımından zamanaşımı süresine etki eden en önemli durumlardan biri, zorunlu arabuluculuk sürecidir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca dava şartı olarak öngörülen arabuluculuğa başvurulmasıyla birlikte zamanaşımı süresi durmakta; arabuluculuk sürecinin sona ermesiyle birlikte süre kaldığı yerden işlemeye devam etmektedir. Bu nedenle işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları değerlendirilirken arabuluculuk tarihi mutlaka hesaba katılmalıdır.

Kesilme ve Durmanın Hukuki Sonuçları

Zamanaşımının kesilmesi ve durması, hukuki sonuçları bakımından birbirinden ayrılmaktadır. Kesilme halinde, daha önce işlemiş olan süre tamamen ortadan kalkmakta ve zamanaşımı süresi yeniden başlamaktadır. Buna karşılık durma halinde, süre yalnızca işlememekte; durma sebebinin ortadan kalkmasıyla birlikte kaldığı yerden işlemeye devam etmektedir.

4. İşçilik Alacaklarında Faiz Türleri ve Uygulaması

Faizin Hukuki Niteliği

Faiz, para borcunun ifasında gecikmenin bir sonucu olarak ortaya çıkan ve alacaklının mahrum kaldığı kullanım değerini telafi etmeyi amaçlayan fer’i bir alacak niteliği taşımaktadır. İşçilik alacaklarında faiz, yalnızca gecikmenin yaptırımı olarak değil, aynı zamanda işçinin korunması ilkesinin bir yansıması olarak da önem taşımaktadır.

Temerrüt Faizi ve İşlemiş Faiz Ayrımı

Temerrüt faizi, borçlunun borcunu muaccel olmasına rağmen ifa etmemesi ve temerrüde düşmesi halinde işlemeye başlayan faiz türüdür. İşçilik alacakları bakımından uygulamada esas itibarıyla temerrüt faizi söz konusu olmakta; alacak kaleminin niteliğine göre temerrüt tarihinin belirlenmesi önem arz etmektedir.

Kanuni Faiz ile En Yüksek Banka Mevduat Faizi Ayrımı

İşçilik alacaklarında uygulanacak faiz oranı bakımından temel ayrım, kanuni faiz ile en yüksek banka mevduat faizi arasında yapılmaktadır. Kanuni faiz, 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun uyarınca belirlenen genel faiz oranıdır.

Buna karşılık, özellikle 4857 sayılı İş Kanunu’nun 34. maddesi uyarınca gününde ödenmeyen ücretler bakımından bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanmaktadır. Kıdem tazminatı bakımından da özel faiz rejimi ayrı önem taşımaktadır.

Alacak Türlerine Göre Uygulanacak Faiz Rejimleri

İşçilik alacaklarında uygulanacak faiz türü, alacağın niteliğine göre farklılık göstermektedir:

• Ücret alacakları bakımından, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 34. maddesi gereğince en yüksek banka mevduat faizi uygulanmaktadır.
• Kıdem tazminatı yönünden, 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesi uyarınca özel faiz rejimi uygulanmaktadır.
• İhbar tazminatı, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri ile yıllık izin ücreti bakımından ise kural olarak yasal faiz gündeme gelmektedir.
• Bu nedenle işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları değerlendirilirken alacak kalemlerinin tek tek ayrıştırılması gerekir.

Yargıtay Uygulaması

Yargıtay uygulaması, işçilik alacaklarında faiz türü ve oranı bakımından alacağın niteliğine göre ayrım yapmakta ve özellikle ücret ile kıdem tazminatı bakımından özel değerlendirme benimsemektedir. Bununla birlikte prim, ikramiye ve benzeri ödemelerin ücret niteliğinde olup olmadığı hususu, uygulanacak faiz rejimini doğrudan etkileyebilmektedir.

5. İşçilik Alacaklarında Faiz Başlangıcı ve Temerrüt Rejimi

Temerrüt Kavramı ve Hukuki Sonuçları

Temerrüt, borçlunun muaccel hale gelmiş bir borcu ifa etmemesi ve bu suretle borcun ifasında gecikmeye düşmesi halini ifade etmektedir. Türk Borçlar Kanunu’nun 117 ve devamı maddeleri uyarınca, borçlu kural olarak alacaklının ihtarı ile temerrüde düşmekte; ancak borcun ifa zamanı taraflarca belirlenmişse ayrıca ihtara gerek bulunmaksızın temerrüt gerçekleşmektedir.

İşçilik Alacaklarında Faiz Başlangıcı

İşçilik alacaklarında faiz başlangıcı, alacağın türü ile birlikte borçlunun hangi anda temerrüde düştüğünün tespitine bağlı olarak belirlenmektedir. Ücret alacakları bakımından ödeme gününün belirlenebilir olması halinde faiz, ödeme gününden itibaren başlayabilir. Kıdem tazminatı bakımından fesih tarihi özel önem taşımaktadır. İhbar tazminatı, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri gibi alacaklarda ise çoğu kez temerrüt ihtarı veya dava tarihi belirleyici hale gelmektedir.

Temerrüt İhtarının Rolü

Temerrüt ihtarı, borçlunun temerrüde düşürülmesi bakımından temel araçlardan biridir. Özellikle ödeme günü belirlenmemiş veya somut olayda net olarak tespit edilemeyen alacaklarda, noter ihtarnamesi gibi araçlarla işverenin temerrüde düşürülmesi faiz başlangıcı açısından önem taşımaktadır.

Arabuluculuk Sürecinin Faiz Başlangıcına Etkisi

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu kapsamında zorunlu arabuluculuk, temerrüt rejimini doğrudan kuran bir mekanizma olmamakla birlikte, faiz başlangıcının belirlenmesi bakımından dolaylı etkilere sahiptir. Arabuluculuk başvurusu kural olarak tek başına temerrüt yerine geçmez; ancak somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Kısmi Dava ve Belirsiz Alacak Davasında Faiz Başlangıcı

İşçilik alacaklarında faiz başlangıcının belirlenmesinde dava türü de önemli rol oynamaktadır. Kısmi dava açılması halinde dava konusu yapılan miktar ile sınırlı sonuçlar doğarken, belirsiz alacak davasında talep artırımı ve faiz başlangıcı bakımından farklı hukuki sonuçlar ortaya çıkabilmektedir. Bu konuya daha ayrıntılı olarak Belirsiz Alacak Davasında Zamanaşımı ve Faiz Başlangıç Tarihi başlıklı yazımızda değinilmiştir.

6. İlgili Yazılar ve Hukuki Kaynaklar

İşçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları ile bağlantılı olarak, özellikle ücret alacağının ödenmemesinin sonuçları ile dava türüne göre faiz başlangıcı konularında aşağıdaki yazılar da incelenebilir:

• Ücretin Ödenmemesi Haklı Fesih
• Belirsiz Alacak Davasında Zamanaşımı ve Faiz Başlangıç Tarihi
• 4857 sayılı İş Kanunu
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu

7. İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı ve Faiz Uygulamaları Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşçilik alacaklarında zamanaşımı süresi kaç yıldır?

İşçilik alacaklarında zamanaşımı süresi, alacak kalemine ve alacağın doğduğu tarihe göre değişebilir. Uygulamada ücret, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri ile yıllık izin ücreti bakımından beş yıllık süre temel önem taşımaktadır. Ancak geçiş hükümleri ve somut olayın tarihi ayrıca değerlendirilmelidir.

Kıdem tazminatında faiz hangi tarihten itibaren işler?

Kıdem tazminatında faiz başlangıcı değerlendirilirken iş sözleşmesinin sona erdiği tarih temel alınır. Bununla birlikte her somut olayın fesih şekli, ödeme durumu ve talep içeriği ayrıca incelenmelidir.

Arabuluculuk zamanaşımını durdurur mu?

Evet, dava şartı arabuluculuk süreci işçilik alacaklarında zamanaşımı hesabını etkiler. Arabuluculuğa başvurulmasıyla birlikte süre durur; süreç sona erdiğinde süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.

8. Sonuç ve Değerlendirme

İşçilik alacaklarına ilişkin zamanaşımı ve faiz rejimi, alacağın talep edilebilirliği ve nihai miktarı üzerinde doğrudan belirleyici etkiye sahip iki temel unsurdur. Alacağın türüne göre farklılık gösteren zamanaşımı süreleri, bu sürelerin başlangıcı ile kesilme ve durma halleri ve buna paralel olarak değişkenlik arz eden faiz türleri ile faiz başlangıç tarihleri, işçilik alacaklarının hesaplanması ve talep edilmesi bakımından bütüncül bir değerlendirmeyi zorunlu kılmaktadır.

Bu bağlamda işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz uygulamaları, yalnızca mevzuat hükümlerinin bilinmesini değil; aynı zamanda somut olayın özellikleri, dava stratejisi ve yargısal uygulamanın birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir. Özellikle alacağın niteliğinin hatalı belirlenmesi, zamanaşımı süresinin yanlış hesaplanması veya faiz başlangıç tarihinin isabetli tespit edilememesi, ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir.